Neron i jego Złoty Dom

Z biegiem lat złe cechy charakteru Nerona nasilały się, a upływ czasu nie wprowadzał umiaru w jego życie. Dzięki Swetoniuszowi wiemy, że według Nerona jedyny właściwy użytek z bogactwa i pieniędzy to trwonienie ich bez miary, a „wytwornymi znawcami przepychu i naprawdę wspaniałymi ludźmi byli tylko ci, którzy marnowali i tracili własny dobytek”. Żadnej szaty nie włożył jakoby dwukrotnie i nigdy nie ruszał w drogę inaczej, jak w tysiąc karoc. W ramach rozrywki łowił ryby „złoconą siecią, której sznury uplecione były ze szkarłatnej purpury”.

Henryk Siemiradzki, Dirce chrześcijańska, 1897, olej na płótnie, 263 x 530 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie

Rozmach i niezaspokojone ambicje sprawiły, że Neron zapragnął nowej siedziby, która przyćmiłaby wszystko, co do tej pory w Rzymie zbudowano, stanowiąc zarazem odpowiednią oprawę dla jego wystawnego życia. Niestety, powierzchnia, którą dysponował nie była wystarczająca, by umożliwić realizację jego wizji. Uniemożliwiała to gęsta zabudowa Rzymu. Zdatny do tych celów teren pojawił się dopiero w 64 roku, kiedy wielki pożar strawił większą część Wiecznego Miasta. Kataklizm trwał sześć dni, ogień nie oszczędzał ani bogatych, ani biednych. Płonęły czynszowe domy, świątynie i pałace, w tym dotychczasowy pałac Nerona. Z czternastu dzielnic miasta tylko cztery zostały nienaruszone, trzy zburzono by powstrzymać rozprzestrzeniający się ogień, a w pozostałych siedmiu ostały się jedynie nieliczne budynki. Decydując się na zagarnięcie dla własnych potrzeb tak ogromnej przestrzeni należącej do obywateli Rzymu, Neron zyskał sobie opinię podpalacza. Tacyt pisze, że chcąc odsunąć od siebie zarzut podpalenia, cesarz wskazał chrześcijan jako winowajców i ukarał ich najbardziej wyszukanymi kaźniami. Owo posunięcie już na zawsze utrwaliło jego negatywny wizerunek.

Budową nowego pałacu kierowali budowniczowie Sewerus i Celerus, bo podobno tylko oni mogli sprostać ekstrawaganckim planom Nerona. Swetoniusz Tak opisuje budowlę:

„Swój pałac wzniósł na przestrzeni od Palatynu aż do Eskwiliów. Nazwał go najpierw „Przechodnim”. Wkrótce ów pałac uległ pożarowi. Gdy został odbudowany, Nero nadał mu nazwę: „Złoty”. Co do rozległości i przepychu tego pałacu, wystarczy podać tylko te dane. Jego przedsionek był tak wyniosły, że stał w nim posąg-kolos stu dwudziestu stóp wysokości (31,5 m.), wyobrażający samego Nerona; tak obszerny (1480 m. długości), że mieścił potrójny portyk, każdy długości tysiąca kroków. Była tam również sadzawka na kształt morza, otoczona budynkami na kształt miasta. Także partie wiejskie, urozmaicone polami uprawnymi, winnicami, pastwiskami, lasami, z całą mnogością wszelkiego rodzaju bydła i dziczyzny. W pozostałych częściach pałacu wszystko kapało od złota, migotało od drogich kamieni i konch perłowych. W salach jadalnych pułapy były wykładane ruchomymi kasetonami z kości słoniowej, aby można było przez wydrążenia sypać z góry na biesiadników kwiaty i pachnidła. Na szczególną uwagę zasługiwała okrągła sala jadalna, która stale, dniem i nocą, na wzór wszechświata, obracała się dokoła [...] Gdy tego rodzaju dom po ukończeniu poświęcił, tak tylko wstrzemięźliwie go pochwalił, mówiąc, że nareszcie może mieszkać jak człowiek.” 

           

Ilustracje ukazują multimedialną rekonstrukcję założenia

Nietrudno więc zauważyć, że nowa rezydencja Nerona wykraczała poza ramy najbardziej nawet monumentalnych miejskich założeń pałacowych. Na terenie Rzymu powstała budowla wykorzystująca schemat zagwarantowany wcześniej dla podmiejskich willi, gdzie budowle mieszkalne, użytkowe i reprezentacyjne przeplatały się z ogrodami, parkami, zwierzyńcami i zagajnikami. Najwspanialsze wnętrza krył budynek znajdujący się na zboczach Eskwilinu – artyści pokryli je ogromną ilością malowideł. Na ścianach ukazano iluzjonistyczną architekturę z postaciami kobiet i mężczyzn. Sklepienia pokrywały mniej lub bardziej skomplikowane układy ornamentów, wśród których pojawiały się sceny figuralne o tematyce mitologicznej i historycznej. Co ciekawe, część z tych malowideł imitowała paradne namioty, jakimi w okolicznościach ceremonialnych posługiwali się wschodni władcy. Zapewne z Aleksandrem Wielkim zwyczaj ten przeniesiono do świata hellenistycznego, a następnie do Rzymu. Dekoracje te starały się powtarzać strukturę namiotu wspartego na masztach-kolumnach oraz kandelabrach, między nimi wisiały obrazy z przedstawieniami figuralnymi i krajobrazami.

Miażdżąca ocena rządów cesarza miała daleko idące konsekwencje. Damnatio memoriae – wymazanie z pamięci – objęło również wzniesione przez Nerona budowle. Tuż po śmierci władcy rozpoczęła się regularna grabież i niszczenie pałacu, bez sprzeciwu, a nawet za zgodą, jego następców. Obywatele Rzymu stopniowo odzyskiwali tereny zabrane im przez władcę, zaś kolejni cesarze traktowali Złoty Dom jako fundament, na którym wznosili własne budowle. Na miejscu sztucznego jeziora stanęło Koloseum, pałac na Eskwilinie zasypano ziemią, a na tak przygotowanej platformie termy dostępne dla obywateli wybudował najpierw cesarz Tytus, a następnie Trajan. Choć pałac Nerona na całe stulecia zniknął z map Rzymu, jego legenda trwała przez wieki. Pomieszczenia odkryte pod koniec XV wieku, bogato zdobione malowidłami i stiukami, stały się źródłem inspiracji dla artystów Renesansu, z Rafaelem na czele.